Logo Paardenartsnl

Paardenarts.nl

Insulineresistentie en Equine Metabool Syndroom

IR en EMS headerPaarden, pony’s en ezels die er heel goed uitzien en dik lijken te worden van lucht, zouden een Insulineresistentie (I.R.) of het Equine Metabool Syndroom (E.M.S.) kunnen hebben. Deze ziekten komen de laatste jaren steeds vaker voor. De betreffende dieren krijgen minder voer dan hun collega’s die (zo ongeveer) dezelfde energiebehoefte hebben, maar worden veel dikker. Hoe dat kan? Veel van de paarden die snel dik worden hebben een ‘afwijkende’ stofwisseling, die veroorzaakt wordt door de insulineresistentie. Als deze insulineresistentie niet onderkend en effectief behandeld wordt kan het onder andere hoefbevangenheid en E.M.S. tot gevolg hebben. Beide ziektes zijn een gevolg van een verkeerde balans tussen energiegift en energiebehoefte.

Risico’s (voorjaars)gras
De combinatie van voorjaarszon en koude nachten (nog onder de 5 graden) in het voorjaar zorgt voor een extra hoog suikergehalte in het nieuwe gras. Grote hoeveelheden suiker kunnen bij paarden leiden tot hoefbevangenheid. Dit geldt in het bijzonder voor paarden en pony’s die hier eerder last van hebben gehad of die lijden aan insulineresistentie (I.R.) of Equine Metabool Sydroom (E.M.S.). Lees meer over de gevaren van voorjaarsgras

Dik paardIn dit artikel lees je meer over:

Wat is Insulineresistentie?

Insulineresistentie (I.R.) is een stofwisselingsstoornis. Het hormoon insuline, dat gemaakt wordt door de alvleesklier, is heel belangrijk voor de suikerstofwisseling en zorgt normaal gesproken voor een bijna constant glucosegehalte in het bloed en een goede verdeling van voedingsstoffen in het lichaam. Als een gezond paard eet, worden de voedingsstoffen door de darmwand afgegeven aan de bloedbaan. De insulineconcentratie in het bloed stijgt dan. Insuline zorgt ervoor dat suiker uit het bloed wordt opgenomen door spier- en vetcellen. Daarnaast remt insuline de suikerproductie door de lever. Insuline zorgt door deze processen voor een verlaging van de bloedsuikerconcentratie na opname van voedsel.

Bij paarden met insulineresistentie reageren de vet- en spiercellen pas op insuline als de concentratie in het bloed onnatuurlijk hoog is. De insulinereceptoren van de cellen zijn minder gevoelig geworden waardoor veel glucose op een andere wijze verwerkt moet worden. De overmaat aan glucose in het bloed wordt door de lever omgezet in vetten die verdeeld worden over het vetweefsel in het lichaam.

De spiercellen van paarden met insulineresistentie nemen dus pas glucose op als de insulineconcentratie ongewoon hoog is. Het gevolg daarvan is dat ook het bloedglucose na een maaltijd lang te hoog blijft. De alvleesklier maakt langer en meer insuline aan om te proberen de overmaat aan glucose zo snel mogelijk op te laten nemen door de spieren.

I.R.-patiënten hebben veel te lang een hoog insulinegehalte in het bloed, wat een ongezonde situatie is voor veel organen. De dieren worden onder andere gevoelig voor de zeer gevreesde hoefbevangenheid en/of kunnen het zogenaamde Equine Metabool Syndroom (E.M.S.) krijgen. In een vroeg stadium zijn dieren met I.R. nog in staat om het gehalte glucose in het bloed steeds weer binnen de normaalwaarde te krijgen maar zonder aanpassingen van rantsoen en arbeid zal op termijn ook het bloedsuikergehalte continu te hoog blijven.

Terug naar overzicht

Ontstaan van I.R.

Insulineresistentie komt voor bij ziekten als PPID (voorheen ziekte van Cushing genoemd) en bij een bepaalde tumor aan de eierstokken, maar is tegenwoordig zeer vaak het gevolg van een langdurige disbalans van voeding en arbeid van het dier.

Overigens is I.R. tot op zekere hoogte ook een normaal voorbijgaand verschijnsel bij gezonde paarden! In het najaar worden hierdoor vetreserves opgebouwd en in de winter kan het lichaam in een periode met weinig voedsel het bloedsuikergehalte gemakkelijker hoog genoeg, en dus normaal houden. In wezen heel nuttig dus!

I.R. ontstaat in Nederland vaak doordat de hoeveelheid voeding cq energie die een paard opneemt niet evenredig is met de energie die het nodig heeft voor ‘onderhoud’, groei, dracht, temperatuurregulatie en werk. Paarden zijn van nature grazers die, al lopend in een groep, over de gehele dag verdeeld kleine hoeveelheden stengelig materiaal eten met weinig voedingswaarde. Wij voeren de paarden gemakkelijk verteerbare voedingsmiddelen waarin veel meer energie zit dan ze verbruiken. Onze weides en het plantenmateriaal daarin zijn niet te vergelijken met een steppe, die van origine de natuurlijke leefomgeving was voor paarden.

steppeWeilandFoto’s v.l.n.r.: steppe en weiland

Door de langdurige overmatige verstrekking van voeding komt er vaak veel glucose in het bloed. Het lichaam van het paard kan hier niet goed mee omgaan, haar genetische aanleg heeft geen goed antwoord op deze welvaart en komt in de problemen.

Hoe kies je de juiste voeding voor je paard?
Lees er meer over in de volgende artikelen:
–  Keuzestress! Welk voer geef ik mijn paard? 
–  Voeding paard | voerwijzer voor paarden, voer en vertering

Terug naar overzicht

Erfelijke gevoeligheid voor I.R.

Alhoewel alle paarden en pony’s I.R. kunnen krijgen is een aantal rassen duidelijk gevoeliger. De Shetland-, Welsh- en New Forestpony’s, de Haflinger, de Tinker, het Belgisch koudbloed, de Fries maar ook ezels hebben veel meer aanleg voor I.R. Deze “easy keepers” hebben een enorme eetbehoefte en hebben een veel efficiëntere stofwisseling dan andere, warmbloedrassen. In het wild zijn deze erfelijke eigenschappen natuurlijk heel effectief maar tegenwoordig lopen ze veelal een groot risico om I.R. en zelfs E.M.S. te krijgen.

Terug naar overzicht

Hoe herken ik een paard met I.R.?

De waarschijnlijkheidsdiagnose is vaak op het oog te stellen door het typische uiterlijk van het paard (een dikke en stevige manenkam met vetophopingen op de rug en de billen) en het bijbehorende verhaal; een paard dat dik wordt, zelfs als het weinig eten krijgt. Daarnaast zie je vaak dat de gevreesde complicatie hoefbevangenheid al is opgetreden. De dierenarts herkent dit beeld als geen ander en kan hierbij helpen. Bij minder opvallende symptomen is het doen van bloedonderzoek zinvol.

Terug naar overzicht

Bloedonderzoek

De diagnose I.R. is vaak te stellen door een bloedmonster te nemen en te onderzoeken. Een paard, dat vanwege de klinische verschijnselen verdacht is van I.R., mag een nacht niet eten en de dierenarts moet het bloedmonster ’s morgens voor het voeren nemen. Heeft het paard I.R. dan is de hoeveelheid insuline in veel gevallen te hoog (>20 mU/L). Meestal is het glucosegehalte nog normaal.

Als bij het onderzoek geen verhoogde waarden gevonden worden en het paard toch sterk verdacht is van I.R. kan in er in overleg met de dierenarts een glucosetolerantietest uitgevoerd worden. Bij deze test geeft de dierenarts het paard, na een nacht vasten, een vaste dosering glucose (via de mond, maagsonde of infuus) en neemt op meerdere tijdstippen bloed af. Bij een gezond paard zullen insuline en glucose stijgen maar daarna ook snel weer dalen. Deze test is iets complexer en kan op een kliniek maar in veel gevallen ook aan huis uitgevoerd worden.

Terug naar overzicht

Bekijk hier een video over ‘suikerziekte bij paarden’:

Terug naar overzicht

Equine Metabool Syndroom (E.M.S.)

Bij paarden met het Equine Metabool Syndroom heeft de overmatige opname van voeding niet alleen geleid tot een grote hoeveelheid vetweefsel en I.R. Algemene problemen met overgewicht zijn verminderde vruchtbaarheid, problemen met afgifte van warmte, vettumoren in de buik, verminderde prestatie en problemen met het bewegingsapparaat. Paarden met E.M.S. hebben vaak óók een verstoorde vetstofwisseling en er is sprake van een complexe hormonale disbalans.De hormonale disbalans ontstaat op twee verschillende manieren, een direct en een indirect mechanisme.

  • Bij het indirecte mechanisme dat leidt tot hormonale disbalans worden extra hormonen gemaakt in het kader van een ontsteking. Door de druk die ontstaat in het overvulde vetweefsel (denk aan de harde manenkam) sterft het vetweefsel af. Hierdoor ontstaat een (steriele) ontsteking en waarbij hormonen worden geproduceerd die I.R versterken en de kwaliteit van de bloedvaten in het hele lichaam verminderen.
  • Bij het directe mechanisme dat leidt tot hormonale disbalans moeten we het vetweefsel zien als natuurlijke producent van een groot scala aan hormonen. Bij dieren met veel vetweefsel worden relatief grotere hoeveelheden van deze hormonen geproduceerd. Over de effecten van déze hormonale disbalans is bij dieren nog niet veel bekend. Bij te dikke mensen leidt het tot bloeddrukverhoging, ontstekingen, aderverkalking en óók weer, een verminderde gevoeligheid voor insuline .

Steeds duidelijker wordt dat overmatige conditie bij paarden een heel aantal ernstige en zelfs levensbedreigende problemen kan veroorzaken maar zichzelf óók nog in stand houdt.

Terug naar overzicht

Hoe herken je E.M.S.?

Bonpard_Body_Condition_Score

Voorbeeld van een Body Condition Score kaart (Bonpard)

De diagnose wordt gesteld op grond van de verschijnselen, een test op insulineresistentie en een bepaling van het triglyceridengehalte in het bloed. Het vet kan over en in het gehele lichaam verdeeld zijn maar ook heel plaatselijk opgehoopt zijn meestal in de nek- en bilregio. Om de voedingsconditie van paarden enigszins objectief te beoordelen kan je gebruik maken van een scoresysteem zoals de Body Condition Score. De Body Condition Score (BCS) is een scoresysteem dat aangeeft hoe vet of hoe mager een paard is. Tijdens het scoren beoordeel je de hoeveelheid vet in het lichaam van het dier. Je kijkt naar de vormen van het paard op de plaatsen waar vetreserves kunnen liggen. Die vind je op de Body Condition Scorekaart. Het dier krijgt op grond van de scorekaart een conditiescore met een waarde tussen -2 en +2. Het is voor een paard het meest gezond als zijn score 0 is. Dieren met een BCS van 2 zijn sterk verdacht van I.R. en hebben mogelijk zelfs E.M.S. Een paard dat jonger dan 10 jaar is, een overmatige voedingsconditie heeft en hoefbevangen is zonder duidelijke oorzaak, is sterk verdacht van E.M.S.

Lees meer over:
–  Gewicht bij paarden
–  Body Condition Score | Weet jij of je paard wel of niet te dik is? (mèt VIDEO)

Terug naar overzicht

Behandeling I.R. en E.M.S.

Helaas bestaat er geen medicijn voor I.R. en E.M.S. Naast de behandeling van een eventuele hoefbevangenheid is het belangrijk de voeding drastisch aan te passen, het paard zo mogelijk arbeid te laten verrichten en het dier op deze manier geleidelijk af te laten vallen. Omdat deze therapie echt een lange termijnplanning is, je paard gek is op eten en het heel moeilijk is ze nog minder te geven, vergt dit van de verzorger een ijzeren discipline. Zolang het paard (nog) niet hoefbevangen is heb je de meeste kans van slagen, dus wacht niet! Het is heel zinvol om doelen vast te stellen, een goed plan te maken en de vorderingen te registreren.

Voedingsconditie verbeteren: plan, rantsoen, arbeid, meten en bijstellen

  • Plan
    Allereerst moet duidelijk worden wat er bereikt moet worden; wat is een “normaal” gewicht voor dit paard? De dierenarts kan je ook hierbij helpen. Als goede richtlijn voor het afvallen geldt dat een paard elke week 1% van zijn gewicht mag afvallen. Zonder weegschaal is het gewicht en dus het verloop heel moeilijk te bepalen, maar een meetlint en het bepalen van de conditiescore kunnen hierbij helpen. Verantwoord afvallen is een combinatie van arbeid en passende voeding. Hierbij moet ook gedacht worden aan dierenwelzijnsaspecten als sociaal contact, kauwbehoefte en zo kort mogelijke perioden waarin niet gegeten kan worden.
  • Hooinet (slowfeeder)

    Hooinet (slowfeeder)

    Rantsoen
    De basis van het dieet moet bestaan uit grofstengelig, laag-energetisch ruwvoer van goede kwaliteit. In de praktijk is grofstengelig hooi het ruwvoer wat het best aan de eisen voldoet. Voor een adequate voeding is het belangrijk ook te voorzien in voldoende vitaminen- en mineralen en eiwit van goede kwaliteit. Om te zorgen dat het paard zijn eten niet in korte tijd op heeft, kan ook gedacht worden aan verstrekking van het voer via  ‘slowfeeders’ en wellicht het aanbieden van een kleine hoeveelheid stro. Als richtlijn voor de aangepaste energievoorziening moet gedacht worden aan de verstrekking van 65 % van de aanbevolen dagelijkse energiebehoefte voor het uiteindelijk te bereiken gewicht. Het berekenen van dit rantsoen kun je het best in samenspraak doen met je dierenarts en/of een voedingsspecialist. Uiteraard is het bijvoeren van fruit, wortels, snoepjes en brood niet verstandig en af te raden. Ook vers gras is bij de revalidatie van dieren met I.R. en E.M.S. een voedermiddel dat de genezing erg in de weg kan staan. De op te nemen hoeveelheid gras en het suikergehalte in het gras zijn onvoldoende te beheersen. De op internet beschikbare fructose indices zeggen lang niet alles over de gehaltes in jouw specifieke weiland.
    Lees meer over het gezond laten vermageren van je paard in het artikel ‘Vermageringsdieet voor paarden’

  •  Arbeid
    Naast aangepaste voeding, moet het paard zo mogelijk meer bewegen. Vooral wanneer de hoefbevangenheid nog geen belangrijke rol speelt, is dit een hele effectieve, gezonde en leuke oplossing. Dit kan op allerlei manieren gedaan worden afhankelijk van jouw mogelijkheden, het karakter, het formaat en de mogelijkheden van het paard. Probeer zoveel mogelijk afwisseling te organiseren en kijk ook eens wat anderen met hun paard doen.
    dikke pony fitness02
  •  Meten en bijstellen
    Zoals veel mensen met overgewicht weten is afvallen een zaak van lange adem én volhouden. Bij dieren met I.R. en E.M.S. kan het zo maar een half jaar duren voordat het gewenste gewicht bereikt is. Door regelmatig het gewicht, de Body Conditie Score (BCS) en het uithoudingsvermogen van je paard te meten en vast te leggen kun je successen vieren en bij tegenvallende resultaten de plannen en maatregelen bijstellen.

I.R. en E.M.S zijn gevolgen van een disbalans tussen voeding en voederbehoefte. Als een paard eenmaal aan een van deze ziekten lijdt is het belangrijk om in samenspraak met je dierenarts een gezonde revalidatie te realiseren.

Lees meer over voeraanpassingen voor paarden met IR, EMS en/of hoefbevangenheid:
Body Condition Score | Weet jij of je paard wel of niet te dik is? (Mèt VIDEO)
Vermageringsdieet voor paarden
Weidegang; lust of last?
Hoefbevangenheid; oorzaken en voeraanpassingen

Terug naar overzicht

Auteurs: Jessica Bakker en Floor Bernard

 

Gerelateerde artikelen

PPID bij paarden | Hoefbevangenheid bij paarden | Hoefbevangenheid en voeraanpassingen | Weidegang voor je paard, lust of last |  Hyperlipemie Weidegevaren | De gevaren van voorjaarsgras | Body Condition Score | Vermageringsdieet voor paarden

Mis geen veterinaire informatie meer!

Onze Business partners


Link naar deze pagina: https://www.paardenarts.nl/kennisbank/insulineresistentie-en-equine-metabool-syndroom/