Logo Paardenartsnl

Paardenarts.nl

Welke esdoorn is giftig voor paarden en hoe herken je de verschillende esdoornsoorten?

Atypische myopathie (AM), ook wel weidemyopathie, een levensbedreigende spierziekte bij paarden, is relatief kort geleden ontdekt en hier is daarom ook nog vrij weinig over bekend. Inmiddels is wel met zekerheid vastgesteld dat er een direct verband is tussen AM en hypoglycine A; een stof die kan worden aangetroffen in esdoornbladeren en -zaden (gevaar in de herfst: afvallend blad en zaad), als ook in esdoornzaailingen (kiemen, kiemplantjes, spruiten) in het voorjaar.

In Nederland komen verschillende esdoornsoorten voor, maar recent onderzoek (door de faculteit diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht en onderzoeksinstituut RIKILT) wijst uit dat voor zover bekend alléén de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) hypoglycine A bevat en in dat opzicht een gevaar kan vormen voor de gezondheid van je paard.

Het is daarom belangrijk om deze esdoornsoort te kunnen herkennen, zodat je eventueel maatregelen kunt nemen. Er zijn echter meer esdoornsoorten en andere bomen die erop lijken. Om je te helpen laten we je in dit artikel duidelijk zien hoe je de bomen goed van elkaar kunt onderscheiden; wel zo handig! Ook geven we je een samenvatting van het onderzoek van de Universiteit Utrecht en RIKILT.

Lees in dit artikel meer over:

paardenarts-nl-gewone-esdoorn-acer-pseudoplatanus-l-header-1

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.)

Samenvatting | onderzoek naar hypoglycine A in esdoornzaailingen, -bladeren en -zaden

uulogo

Het onderzoek naar de concentratie van hypoglycine A in esdoorns in Nederland en de aanwezigheid van atypische myopathie bij paarden is gedaan in het samenwerkingsverband tussen: Faculteit Diergeneeskunde, Departement Paard, Utrecht en onderzoeksinstituut RIKILT.

Atypische myopathie werd in de eerste helft van de jaren tachtig voor het eerst beschreven en komt pas sinds het jaar 2000 steeds vaker voor, met fatale gevolgen voor bijna driekwart van de getroffen paarden. Toen bleek dat de gifstof hypoglycine A in esdoorns deze levensgevaarlijke spierziekte naar alle waarschijnlijkheid veroorzaakte, rees de vraag of dit voor álle veel voorkomende esdoornsoorten in Nederland kon gelden. Daarom hebben onderzoekers van de Universiteit Utrecht en van onderzoeksinstituut RIKILT uit Wageningen paardeneigenaren opgeroepen om monsters van esdoornzaailingen, -bladeren en -zaden die ze in de weide vonden, op te sturen en hierbij te vermelden of er atypische myopathie was voorgekomen. Deze monsters, die in 2014 werden verzameld, zijn vervolgens onderzocht op de aanwezigheid van hypoglycine A.

Het volledige onderzoeksrapport uit dit voorjaar (maart 2016) vind je hier.

Terug naar overzicht

De onderzoekers kwamen kortgezegd tot de volgende conclusies:

  • Voor zover bekend bevat alléén de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.)
    de gifstof hypoglycine A.
  • Deze gifstof komt in sterk wisselende concentraties voor; er zijn grote verschillen in het gehalte hypoglycine A tussen verschillende individuele bomen, maar ook tussen verschillende delen van dezelfde boom.
  • Voor zover bekend zijn de zaailingen per kilo het meest gevaarlijk voor paarden, gevolgd door zaden en bladeren.
  • In weilanden waar plantendelen met hoge gehaltes hypoglycine A aangetroffen werden, was de kans op AM niet per se groter dan elders.
  • Waar AM geconstateerd was, werd altijd hypoglycine A aangetroffen in de opgestuurde monsters; dit verband werd dus bevestigd.

Terug naar overzicht

Preventie | Aanbevelingen voor paardenhouders

De belangrijkste aanbeveling van de onderzoekers is om simpelweg het risico dat je paard bladeren, zaden en/of zaailingen van de gewone esdoorn opeet zo klein mogelijk te maken. Dit kun je doen door:

  • paarden niet in een weide te zetten waar Gewone esdoorns in de buurt groeien (als je deze keuze hebt)
  • paarden in de weide goede kwaliteit ruwvoer bij te voeren in het najaar
  • bij storm de paarden binnen te houden; er waaien dan veel zaden, bladeren en takken af
  • de weide zoveel mogelijk vrij van bladeren, zaden en zaailingen te houden:
    • In het najaar worden de meeste gevallen van AM gemeld. In dit seizoen is er een verhoogd risico op AM door afwaaiende bladeren en zaden. Esdoorns die verder van de weide afstaan, kunnen dan ook een risico vormen.
    • Wees in het voorjaar alert op zaailingen (kiemen en jonge 1-4 jarige esdoorn ‘plantjes’) en verwijder deze, aangezien het gehalte hypoglycine A hierin hoog is. Dit kun je o.a. doen door het gedeelte van de weide, waar de zaailingen/spruiten van de Gewone esdoorn in voorkomen, te maaien en het maaisel te verwijderen.
    • Als er bomen heel dichtbij de weide staan, kun je overwegen om een deel van de weide af te zetten en zo de afstand tot de bomen te vergroten.

Er is nog steeds veel onduidelijk over de precieze factoren die tot het ontstaan van AM leiden, maar zeker is nu wel dat hypoglycine A hier een rol bij speelt. Voor zover bekend kan alleen de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) in dat opzicht een gevaar vormen. De twee andere veel in Nederland voorkomende esdoornsoorten, de Veldesdoorn (ook wel Spaanse aak genoemd, Acer campestre L.) en de Noorse esdoorn (Acer platanoides L.), bevatten (voor zover bekend) geen hypoglycine A en kunnen geen AM veroorzaken. Laatstgenoemde twee esdoorns zijn vooralsnog veilig gebleken voor paarden.

Terug naar overzicht

Welke esdoorn is giftig - Dymphie van de Bergh - Made on Ameland - Paardenarts.nl

Let op de blaadjes en vruchtjes van de aangeklaagden 😉 Illustratie door dierenarts: Dymphie van den Bergh, Made on Ameland

Herkennen van de verschillende esdoornsoorten

In Nederland komen verschillende esdoornsoorten voor, maar volgens het laatste onderzoek bevat alleen de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) hypoglycine A en is daarmee giftig voor paarden. Het is dus belangrijk om deze soort van de andere te kunnen onderscheiden. Maar hoe doe je dat?

Terug naar overzicht

Overeenkomsten

canadese-vlag-esdoornblad

Geheugensteuntje: op de Canadese vlag staat een esdoornblad (van een daar veel voorkomende soort).

Alle esdoorns hebben handnervige bladeren (handvormig met vijf punten – zie illustratie(s) verderop) en produceren hetzelfde type zaadjes. Esdoornzaadjes, of eigenlijk de vruchtjes waarin het zaad zit, zitten meestal twee aan twee aan elkaar. Deze kunnen door deze vorm heel ver gedragen worden door de wind en dus een eind verderop terechtkomen. Ze bestaan uit een soort vleugeltjes, twee aan twee, met ieder een ‘ingeplakt’ zaadje. Je hebt er als kind vast wel eens mee gespeeld; ze worden ook wel ‘helikoptertjes’ genoemd. Als je ze openmaakt en het zaadje verwijdert kun je ze op je neus plakken als (heksen)neusje.

Terug naar overzicht

We hebben de bomen met de meeste gelijkenissen voor je op een rijtje gezet

Esdoorns herkennen en vergelijken

Alle esdoorns hebben grofweg hun bladvorm en het soort zaadjes gemeen, maar er zijn daarnaast wel degelijk verschillen. We zetten hieronder de esdoornsoorten op een rij die het meest voorkomen in Nederland als ook van een boomsoort (de plataan) die erop lijkt:

Weetje!
Als je naar de wetenschappelijke soortnamen kijkt met de toevoeging L., dan zit er een knipoog van Linnaeus in (18e eeuw), die deze namen heeft bedacht voor beide families boomsoorten: ‘pseudoplatanus’, ‘platanoides, tegenover ‘acerifolia’… En deze Zweedse ‘Carel von Linné’ volgen we nog steeds na, al meer dan 200 jaar.

Terug naar overzicht

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.)

paardenarts-nl-gewone-esdoorn-acer-pseudoplatanus-l-oktober-2016-2

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) in het najaar (oktober)

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.) - Paardenarts.nl (1)

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) in bloei in het voorjaar (mei)

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) - zaad 3- Paardenarts.nl

Ten eerste is een belangrijk kenmerk van de Gewone esdoorn dat de zaadjes in een veel kleinere hoek aan elkaar vast zitten dan bij de andere esdoornsoorten. De zaadjes van de andere esdoornsoorten zitten in elkaars verlengde, in een hoek van bijna 180 graden. De zaadjes van de Gewone esdoorn maken een veel kleinere hoek, van ongeveer 90 graden.

 

 

paardenarts-nl-gewone-esdoorn-acer-pseudoplatanus-l-zaad-augustus-2016

Zaden van de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.), foto augustus.

paardenarts-nl-gewone-esdoorn-acer-pseudoplatanus-l-zaad-oktober-2016

Zaad van de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.), foto oktober.

 

Nog een belangrijk verschil: de bladeren

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) - bladvorm 3- Paardenarts.nlDe Gewone esdoorn heeft gezaagde randen aan het handnervige blad en de steel kleurt vanaf het blad naar het uiteinde roodachtig.

Volgroeide bladeren van de Gewone esdoorn zijn meestal donkergroen van kleur en verkleuren in het najaar bijna niet; ze blijven doorgaans donkergroen tot donkerbruin. Verkleuring naar geel komt wel voor. Dit in tegenstelling tot de meeste andere esdoorns die juist bekend staan om hun prachtige gele en rode bladeren in het najaar (denk aan de Indian Summer in Noord Amerika en Canada).

Goed om te weten voor als de bladeren en zaden in het najaar afvallen en overal heenwaaien en ze dus te bereiken zijn voor je paard. Vooral bij harde wind tref je ze nogal eens op plekken aan waar je ze niet zou verwachten.
Er is in het najaar daarom veel te doen rondom de giftige esdoorn.

paardenarts-nl-blad-en-zaad-gewone-esdoorn-acer-pseudoplatanus-l-aug-2016-2

Blad (donkergroen en handnervig) en zaad (in een scherpe hoek) van de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) in september.

paardenarts-nl-gewone-esdoorn-acer-pseudoplatanus-l-oktober-2016

Afgevallen bladeren van de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) in oktober, verkleuring te zien van donkergroen tot donkerbruin.

paardenarts-nl-gewone-esdoorn-acer-pseudoplatanus-l-oktober-2016-header-2b

Verkleuring naar geel komt ook voor, zoals te zien is op deze foto van de Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.) in oktober.

Terug naar overzicht

Beeldmateriaal van de gewone esdoorn

 

Zaailingen (spruiten, kiemen, kiemplantjes)

Wees in het voorjaar alert op zaailingen (kiemen en jonge 1-4 jarige esdoorn ‘plantjes’) en verwijder deze. Als je de leeftijd van de jonge frisgroene esdoorntjes wilt weten, dan moet je het aantal knopen tellen: ringlittekens van de eindknop blijven op het stammetje zichtbaar, na elk jaar eentje.

Kiemend zaad Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.)

Gewone esdoorn,  Acer psuedoplatanus L.: Kiemend zaad (helicoptertjes).

Gewone esdoorn,  Acer psuedoplatanus L.: Kiemend zaad (kiemplantjes) in de weide.

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- Kiem&kbl1e bldpr - Paardenarts.nl

Gewone esdoorn, Acer psuedoplatanus L.: kiem met knop en piepklein 1e bladpaar. De lange ovale blaadjes zijn de uitgegroeide zaadlobben, die het reservevoedsel bevatten in het zaad, maar voor de 1e fotosynthese zorgen na de kieming.

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- Kiem&kbl1e bldpr - Paardenarts.nl (2)

Gewone esdoorn,  Acer psuedoplatanus L.: kiemen met een 1e bladpaar in verhouding tot een 1 Euro munt (linker foto).

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- kiem knop 1e blpr & 2jrg prep - Paardenarts.nl

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.): kiem met knop en 1e bladpaar (links) en een 2-jarige (rechts)

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- 2jarige tussen kruiden - Paardenarts.nl

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.): 2-jarige tussen de kruiden

2 – 5 jarigen

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- 2jrg compleet op de hand - Paardenarts.nl

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.): 2-jarige compleet op de hand

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- div 2-3 jrg vergelijking met euromunt - Paardenarts.nl

Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus L.): Diverse 2 – 3 jarigen als ‘onkruid’ verspreid, in vergelijking met een euromunt.

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- div jonge tot 5-jarige - Paardenarts.nl

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.): Diverse jonge tot 5-jarige esdoorns.

Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.)- hoge bomen2 - Paardenarts.nl pijlenHele boom

Foto rechts: Dit zijn hoge esdoorns. Hoewel de bomen vaak kleiner zijn, is in de buurt van zulke bomen de meeste kans op zaailingen. Hoe hoger de boom, hoe verder de vruchtjes kunnen worden geblazen. Jonge esdoorns (jonger dan 10 jaar) dragen meestal nog geen vruchtjes/bloesems.

Esdoorns komen vaak ook ‘struikachtig’ voor, een vorm die zich enorm ‘bodembedekkend’ kan uitzaaien als ze de kans krijgen. Boswachters noemen ze daarom soms ook wel ’onkruidbomen’.

 

Blad

gewone-esdoorn-acer-psuedoplatanus-l-blad-van-de-boom-2-foto-5-mei-paardenarts-nl

Blad van de Gewone esdoorn (Acer psuedoplatanus L.). Herkenbaar aan de handnervige bladvorm (handvormig met 5 ‘punten’) en de gezaagde bladrand en roodkleurige steel.

Terug naar overzicht

Noorse esdoorn (Acer platanoides L.)

Noorse esdoorn (Acer platanoides) - Paardenarts.nl

Noorse esdoorn (Acer platanoides L.): fris groen blad en bloeiwijze in mei

Noorse esdoorn (Acer platanoides L.) - bladvorm2 - Paardenarts.nlDe Noorse esdoorn (Acer platanoides L.) heeft bladeren die sterk lijken op die van de Plataan (zie verderop beschreven). De Plataan is echter van een heel andere familie. De handnervige bladeren van de Noorse esdoorn zijn dunner en lichter groen dan die van de Gewone esdoorn en verkleuren in de herfst van geel tot oranje en rood. De rand van het blad is niet gezaagd, maar puntig getand, zoals bij de Hulst (maar lang niet zo scherp).

 

Noorse esdoorn (Acer platanoides L.) - zaad - Paardenarts.nlDe zaden, die volgens het meest recente onderzoek (voor zover bekend) geen hypoglycine A bevatten, of eigenlijk de vruchtjes met daarin de zaden, zitten onder een wijde hoek van 180 graden tegen elkaar aan. Dit ter onderscheiding van de Gewone esdoornvruchtjes, die een hoek van bijna 90 graden maken.

 

Terug naar overzicht

Beeldmateriaal van de Noorse esdoorn

Noorse esdoorn (Acer platanoides) - 5-jarig bladdetail- Paardenarts.nl

Noorse esdoorn (Acer platanoides L.): 5 jarige (blad detail, foto mei)

paardenarts-nl-noorse-esdoorn-acer-platanoides-l-oktober-2016

Noorse esdoorn (Acer platanoides L.), verkleuring van het blad in de herfst (foto oktober).

paardenarts-nl-noorse-esdoorn-acer-platanoides-l-oktober-2016-2

Noorse esdoorn (Acer platanoides L.), verkleuring van het blad in de herfst (foto oktober).

Terug naar overzicht

Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.)

Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.) - bladeren - Paardenarts.nl

Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.) – bladeren

De Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.) heeft kleinere bladeren dan de Gewone en Noorse esdoorn. Deze bladeren zijn meer gelobd of gegolfd aan de randen, dus niet getand of gezaagd, maar met ‘afgeronde punten’. De steel kleurt vanaf het blad naar het uiteinde bruinrood. In het najaar kleuren de bladeren geel.

De vruchtjes, die de zaden bevatten, zitten ook twee aan twee aan elkaar in een wijde hoek van bijna 180 graden; net als de Noorse Esdoorn.

spaanse-aak-of-veldesdoorn-acer-campestre-l-bladvorm3-paardenarts-nlSpaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.) - zaad2 - Paardenarts.nl

Terug naar overzicht

Beeldmateriaal Spaanse aak of Veldesdoorn

Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre) - blad 3b- Paardernarts.nl

Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.): blad

Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre) - zaad3bdetail- Paardernarts.nl

Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.): vruchtjes met daarin de zaden; meestal twee aan twee aan elkaar in een wijde hoek van 180 graden.

paardenarts-nl-spaanse-aak-of-veldesdoorn-acer-campestre-l-blad-oktober-2016

Afgevallen bladeren en zaden van de Spaanse aak of Veldesdoorn (Acer campestre L.) (foto oktober)

Terug naar overzicht

Witte esdoorn (Acer saccharium L.) - bladvorm2 - Paardenarts.nlWitte esdoorn of Zilveresdoorn (Acer saccharinum L.)

De Witte esdoorn of Zilveresdoorn (Acer saccharinum L.) heeft bladeren met dezelfde vorm als de gewone esdoorn, maar deze zijn fijner van structuur, aan de onderzijde zilverig grijs en asymmetrisch aan de bladvoet (onderrand).

Deze is dus makkelijk te onderscheiden van de Gewone esdoorn!

Beeldmateriaal van deze boom wordt nog toegevoegd!

Terug naar overzicht

Plataan (Platanus acerifolia)

Plataan (Platanus acerifolia) - tak en blad - Paardenarts.nl header2

De Plataan (Platanus acerifolia) wordt wel eens met de esdoorn verward, maar is van een andere familie. De bladvorm lijkt op die van de esdoorns en dan vooral op die van de Noorse esdoorn (vandaar de toevoeging acerifolia; ‘esdoornblad’, terwijl de gewone esdoorn, Acer platanoides, dus juist weer naar de plataan is vernoemd).

Toch is deze boom gemakkelijk te herkennen aan de afschilferende bast; deze schilfert bij de groei in grote plakkaten af, waardoor de typisch groen tegen wit-gelige vlekpatronen ontstaan en doet denken aan een camouflagepak (foto onder). Daarnaast heeft deze boom hele andere, bolvormige vruchten.

Terug naar overzicht

Beeldmateriaal
Beeldmateriaal van de plataan wordt nog verder aangevuld!

Plataan (Platanus acerifolia) - stam2 - Paardenarts.nlPlataan (Platanus acerifolia) - bladvorm 3 - Paardenarts.nl

paardenarts-nl-plataan-platanus-acerifolia-oktober-2016

Grote afgevallen bladeren van de Plataan in de herfst (foto oktober). De hele kleine blaadjes zijn van de Berk.

Terug naar overzicht

Tekst over het herkennen van de esdoorns is geschreven in samenwerking met drs. H.R. Murris (Bioloog) 

 


Bronvermelding

In dit artikel vond je een samenvatting van het onderzoek naar de concentratie van hypoglycine A in esdoorns in Nederland en de aanwezigheid van atypische myopathie bij paarden. Dit onderzoek is gedaan in samenwerkingsverband tussen:

  • Faculteit Diergeneeskunde, Departement Paard, Utrecht
    Werving, verzamelen, statistiek en artikel schrijven:
    Dr. C.M. (Cornélie) Westermann
  • RIKILT
    Werving, verzamelen, metingen, resultaten:
    Hans Mol en Robbert van Leeuwen
    Botanische informatie: Leo van Raamsdonk
    Acer campestre (hedge maple) and Acer platanoides
    (Norway maple) appear to be safe for horses.
Literatuur gebruikt door Paardenarts.nl:
  • Heukels – van Ooststroom, Flora van Nederland, P.Noordhoff NV 1962
  • Mitchell, A., Elseviers Bomengids voor Noord- en West-Europa, Elsevier, Amsterdam 1976

OPMERKING
Dit artikel is gebaseerd op recent onderzoek. Voor zover bekend bevat alleen de Gewone esdoorn de stof hypoglycine A. Zoals te lezen, is nog niet bekend wat de dosis-effect relatie is (bij welke hoeveelheid een paard ziek wordt), alleen dat er een relatie is met de opname van hypoglycine A. Daarnaast spelen veel andere factoren een rol. Men weet pas een paar jaar waar atypische myopathie (AM) door veroorzaakt wordt, de wetenschap is helaas nog niet veel verder.
Heb je (medische) vragen? Onze redactie kan niet ingaan op individuele gezondheidsvragen of -problemen. Raadpleeg daarvoor altijd je eigen (behandelend) dierenarts of therapeut!

Mis geen veterinaire informatie meer!

Onze Business partners


Link naar deze pagina: https://www.paardenarts.nl/kennisbank/welke-esdoorn-is-giftig-voor-paarden-en-hoe-herken-je-de-verschillende-esdoornsoorten/